La Garnison Romaine de Porolissum
La Garnison Romaine de Porolissum
The Roman Garrison at Porolissum
Keywords:
Dacia Porolissensis, Porolissum, legio IIII Flavia felix, legio XIII Gemina, legio III Gallica, legio VII Gemina felix, cohors I Brittonum milliaria, cohors III Campestris milliaria, cohors V Lingonum, cohors I Augusta, cohors III Delmatarum, cohors I Ituraeorum milliaria (?), cohors VI Thracum, principia, praetorium, legatus Augusti pro praetore, procurator
Dacia Porolissensis, Porolissum, legio IIII Flavia felix, legio XIII Gemina, legio III Gallica, legio VII Gemina felix, cohors I Brittonum milliaria, cohors III Campestris milliaria, cohors V Lingonum, cohors I Augusta, cohors III Delmatarum, cohors I Ituraeorum milliaria (?), cohors VI Thracum, principia, praetorium, legatus Augusti pro praetore, procurator
Abstract:
Pour commencer, la position stratégique de Porolissum est présentée dans le contexte du système de défense de la Dacie romaine. L’analyse des troupes constituant la garnison de Porolissum débute par l’examen des sources susceptibles d’attester le stationnement de vexillations légionnaires sur ce site. L’hypothèse de la présence à Porolissum d’une vexillation de la legio IIII Flavia repose sur une erreur. Quant aux estampilles de la legio XIII Gemina, elles n’indiquent pas le stationnement d’une vexillation de cette légion, mais attestent l’acheminement de matériaux de construction en céramique depuis Apulum. Une vexillation de la legio III Gallica aurait pu être envoyée de Syria Phoenice en 196, afin de remplacer des troupes de Porolissum parties pour combattre Clodius Albinus. De la même manière, une vexillation de la legio VII Gemina, originaire d’Hispanie, aurait pu accompagner Caracalla en 213 depuis la Germanie, pour remplacer des troupes envoyées la même année en Orient. En principe, au IIᵉ siècle, la garnison de Porolissum se composait de la cohors I Brittonum milliaria, de la cohors V Lingonum et du numerus Palmyrenorum Porolissensium. Très probablement sous le règne de Septime Sévère, la cohors I Brittonum milliaria fut remplacée par la cohors III Campestris milliaria. L’auteur soutient, à l’aide de nombreux arguments, que les abréviations CH III ou C III désignent précisément cette unité. Au cours du IIIᵉ siècle, des vexillations ou des unités entières détachées de Porolissum purent être temporairement remplacées par la cohors III Delmatarum milliaria, par une énigmatique cohors I Ituraeorum (?) milliaria (?) ou par des vexillations de ces unités. Une autre unité tout aussi difficile à identifier, la cohors I Augusta, ainsi que la cohors V Thracum, ne stationnèrent pas à Porolissum, mais y acheminèrent du matériel de construction en céramique. Dans le camp de Porolissum / Pomet, les principia étaient encadrés par deux praetoria: l’un appartenait au tribun de la cohorte milliaria, l’autre au préfet de la cohorte quingenaria, tandis que le praetorium du procurateur présidial de la Dacie Porolissensis se trouvait à l’extérieur du camp.
To begin with, the strategic importance of Porolissum for the defence of Roman Dacia is examined. The analysis of the troops constituting the garrison of Porolissum begins with a discussion of the sources purported to attest the stationing of legionary vexillations there. The hypothesis that a vexillation of the legio IIII Flavia was stationed at Porolissum is shown to rest on an error. Likewise, the stamped tiles of the legio XIII Gemina do not indicate that a vexillation of this legion was stationed there; rather, they demonstrate that ceramic building materials were transported from Apulum. A vexillation of the legio III Gallica may have been dispatched from Syria Phoenice in AD 196 to replace troops from Porolissum that had departed to fight Clodius Albinus. Similarly, a vexillation of the Hispanic legio VII Gemina may have accompanied Caracalla from Germania in AD 213, replacing troops sent to the East in the same year. In principle, during the second century the garrison of Porolissum consisted of the cohors I Brittonum milliaria, the cohors V Lingonum, and the numerus Palmyrenorum Porolissensium. Most probably under Septimius Severus, the cohors I Brittonum milliaria was replaced by the cohors III Campestris milliaria. The author argues, on the basis of numerous pieces of evidence, that the designations CH III and C III in fact refer to this very unit. During the third century, vexillations or entire units detached from Porolissum may have been temporarily replaced by the cohors III Delmatarum milliaria, by the enigmatic cohors I Ituraeorum (?) milliaria (?), or by vexillations drawn from these units. Another unit equally difficult to identify, the cohors I Augusta, as well as the cohors V Thracum, was not stationed at Porolissum but merely supplied ceramic building materials to the site. Within the fort at Porolissum / Pomet, the principia were flanked by two praetoria: one belonging to the tribune of the cohors milliaria, the other to the prefect of the cohors quingenaria. The praetorium of the presidial procurator of Dacia Porolissensis, by contrast, was situated outside the fort.
Download: PDF
How to cite: Ioan Piso, La Garnison Romaine de Porolissum, Cercetări Arheologice, Vol. 33.1, pag. 71-114, 2026, doi: https://doi.org/10.46535/ca.33.1.05
Bibliography
- Ardevan, R. 1998. Viața municipală în Dacia romană, Timișoara.
- Benea, D. 1982. Contribuții la cunoașterea unităților militare din castrul roman de la Tibiscum, StComCar 4, 173-184.
- Benea, D. 1983. Din istoria militară a Moesiei Superior și a Daciei. Legiunea a VII-a Claudia și legiunea a IIII-a Flavia, Cluj-Napoca.
- Benea, D. 1996. Die Palmyrener in Dakien, SIB 17-18, 45-61.
- Benea, D. 2009. Cu privire la prezența unei vexilații a legiunii a VII-a în Dacia, Apulum 46, 2009, 397-407.
- Benea, D. 2018. Castrul roman de la Tibiscum, Timișoara.
- Benea, D. et Bona, P. 1994. Tibiscum, București.
- Bertolazzi, R. 2015. Notes on the Cults of National Numeri Stationed in the Danubian Provinces, dans: Zerbini, L. (éd.), Culti e religiosità nelle province danubiane. Atti del II Convegno Internazionale Ferrara, 20-22 Novembre 2013, Bologna, 183-206.
- Bianchi, L. 1987. I Palmireni in Dacia: communità e tradizioni religiose, DArch 5/1, 87-95.
- Birley, A. R. 1988. Septimius Severus. The African Emperor2, London – New York.
- Birley, E. 1878. The Religion of the Roman Army, ANRW II/16/2, 1506-1541.
- Bojović, D. Le camp de la légion IV Flavia à Singidunum, dans: Petrović, P. (éd.), Roman Limes on the Middle and Lower Danube, Belgrade, 53-68.
- Buday, Á. 1915. Porolissumból. Jelentés az 1914. évi munkálatokról (Recherches archéologiques de Porolissum de 1914), Dolgozatok Kolozsvár 6, 51-111.
- Carbó García, J. R. 2010. Los cultos orientales en la Dacia romana. Formas de diffusión, integración y control social e ideológico, Salamanca.
- Cenati, C. 2023. Miles in Urbe. Identità e autorappresentazione nelle iscrizioni dei soldati di origine danubiana e balcanica a Roma (= Epigrafia e antichità 49), Roma.
- Chirilă, E., Gudea, N., Lucăcel, V., Pop, C. 1972. Das Römerlager von Buciumi, Cluj-Napoca.
- Ciongradi, C. 2014. Monumente von Prokuratoren der Provinz Dacia Porolissensis, AMN 51, 161-186.
- Cociș, S., Onofrei, C. 2019. Cohors I Brittonum on a Tile Stamp found at Sutoru (Sălaj County), dans: Farkas, G. I., Neményi, R., Szabó, M. (éd.), Visy 75. Artificem commendat opus. Studia in honorem Zsolt Visy, Pécs, 87-93.
- Dabrowa, E. 2000. Legio III Gallica, dans: Le Bohec, Y., Wolff, C., Les légions de Rome sous le Haut-Empire I, Paris, 309-315.
- Daicoviciu, C. 1939. [Cahier: Notices sur les fouilles de 1939 à Porolissum], archive I. Piso.
- Daicoviciu, C. 1937-1940. Neue Mitteilungen aus Dazien, Dacia 7-8, 299-336.
- Daicoviciu, C. 1941-1943. Asupra unor lucrări în legătură cu Dacia romană, AISC 4, 282-320.
- Deac, D. 2018. An Inscribed Bronze Applique (tessera militaris) from Porolissum (Roman Dacia), ZPE 208, 2018, 268-272.
- Delplace, C., Yon, J.-B. 2005. Les inscriptions de l’agora, dans: Delplace, C., Dentzer-Feydy, J. (éd.), L’Agora de Palmyre, Bordeaux – Beyrouth, 151-196.
- Diaconescu, A. 2001. Chariot statues (quadrigae) for Caracalla in Dacia and related monuments, dans: St. Altekamp, A. Schäfer (éd.), The Impact of Rome on Settlements in the Northwestern and Danube Provinces (BAR International Series 921), Oxford, 129-159.
- Diaconescu, A. 2004. Statuaria majoră în Dacia romană I-II, Cluj-Napoca (CD).
- Diaconescu, A. 2008-2009. Temples of ethnic communities (assembly halls) in Roman Dacia. An architectural prospective, AMN 45-46, 135-192.
- Diaconescu, A., Piso, I. 1993. Apulum, dans: La politique édilitaire dans les provinces de l’Empire Romain (= Actes du 1er colloque Roumano-Suisse, Deva 1991), Cluj-Napoca.
- Dobó4 = Dobó Á., Inscriptiones extra fines Pannoniae Daciaeque repertae ad res earundem provinciarum pertinentes4, Budapest 1975.
- Domaszewski, A. 1967. Die Rangordnung des römischen Heeres2 (Einführung, Berichtigungen und Nachträge von B. Dobson), Köln – Graz.
- Doneus, M., Gugl, Ch., Doneus, N. 2013. Die Canabae von Carnuntum. Eine Modellstudie der Erforschung römischer Lagervorstädte (= RLiÖ 47), Wien.
- EpRom = Epigraphica Romana.
- Erkelenz, D. 2003. Optimo praesidi, Bonn.
- Faure, P. 2008. Les symboles des centuries légonnaires, ZPE 165, 293-303.
- Fellmann, R. 1983. Principia – Stabsgebäude, Stuttgart.
- Fink, R. O., Hoey, A. S., Snyder, W. F. 1940. The Feriale Duranum, YClS 7, 1-221.
- Fitz, J. 1983. Honorific Titles of Roman Military Units in the 3rd Century, Budapest-Bonn.
- Flutur, A. 2020. Clădirea comandamentului de la Berzobis. Principia de legiune din timpul Principatului. The Headquarters Building in Berzobis. Legionary Principia during the Principate, Cluj-Napoca 2020.
- Flutur, A. 2024. The brickyards of Legio IIII Flavia Felix in Dacia in the early 2nd century AD, dans: van Enckevort, H., Driessen, M., Graafstal, E., Hazenberg, T., Iuleva, T., van Driel-Murray, C. (éd.), Supplying the Roman Empire (= Limes XXV/4), Nijmegen, 203-209.
- García y Bellido, A. 1968. Nueve studios sobre la Legio VII Gemina y su campamento en León, León.
- Ghergariu, L. 1980. Raport despre săpăturile arheologice efectuate la Moigrad în anii 1939-1940, AMP 4, 77-79.
- Glodariu, I. 1966. Legio IV Flavia Felix în Dacia, AMN 3, 429-435.
- Gorea, M. 2010. Considérations sur la politisation de la religion à Palmyre et sur la dévotion militaire des Palmyréniens en Dacie, SemCl 3, 125-162.
- Grec, M. 2000. O istorie a Daciei Porolissensis, Arad.
- Gudea, N. 1972. Inscripții și ștampile tegulare din castrul roman de la Bologa, AMN 9, 413-437.
- Gudea, N. 1976. Legio VII Gemina în Dacia, SCIVA 27/1, 109-114.
- Gudea, N. 1977. Cohors I Ulpia Brittonum în Dacia, SCIVA 28/1, 129-134.
- Gudea, N. 1978. Descoperiri arheologice și epigrafice mai vechi sau mai noi la Porolissum, AMP 2, 65-76.
- Gudea, N. 1980. Castrul roman situat pe dealul Pomet, dans Chirilă E., Gudea N., Matei A., Lucăcel V., Raport preliminar despre săpăturile de la Moigrad (1977-1979), AMP 4, 83-90.
- Gudea, N. 1984. Legio VII Gemina Felix la Porolissum. O rectificare cu caracter cronologic, AMP 8, 227-230.
- Gudea, N. 1986. Porolissum. Res publica municipii Septimii Porolissensium, Bucarest.
- Gudea, N. 1987. Contribuții la paleografia latină romană din Dacia I. Inscripții pe cărămizi și țigle, AMP 11, 1987, 91-158.
- Gudea, N. 1989. Porolissum. Un complex arheologic daco-roman la marginea de nord a Imperiului Roman (= AMP 13), Zalău.
- Gudea, N. 1986. Porolissum. Res publica municipii Septimii Porolissensium, București.
- Gudea, N. 1997 a. Der dakische Limes. Materialien zu seiner Geschichte, Sonderdruck aus JRGZM 44, *1-*113.
- Gudea, N. 1997 b. Castrul roman de pe vârful dealului Pomet – Moigrad (Das Römergrenzkastell von Moigrad – Pomet), Zalău.
- Gudea, N. 1997 c. Castrul roman de la Bologa / Resculum (Das Römergrenzkastell von von Bologa – Resculum), Zalău.
- Gudea, N. 1997 d. Castrul roman de la Buciumi (Das Römerkastell von Bucumi), Zalău.
- Gudea, N. 2001. Die Nordgrenze der römischen Provinz Obermoesien. Materialien zu ihrer Geschichte (86-275 n. Chr.), Sonderdruck aus JRGMZ 48, 2001, *1-*118.
- Gudea, N. 2002 a. Contribuții la istoria militară a Daciei Porolissensis. 7. Îndreptări în legătură cu legiunea III Gallica, RB 16, p. 47-54.
- Gudea, N. 2002 b. Bezüglich der europäischen Wanderschaft der legio III Gallica zu Beginn des 3. Jh., dans: Freeman, Ph., Bennett, J., Fiema, Z. T., Hoffmann, B. (éd.), Limes XVIII. Proceedings of the XVIIIth International Congress of Roman Frontier Studies held in Amman, Jordan (September 2000), Oxford (BAR Int. Ser. 1084).
- Gudea, N. 2003. Sanctuare și militari la Porolissum, EN 13, 217-242.
- Gudea, N. 2007. Un mesaj de pe Limes Dacicus pentru arheologii spanioli: despre un detașament din Legiunea a VII-a Gemina Felix la Porolissum pe limesul dacic, RB 21, 283-292.
- Gudea, N. 2011. Contribuții la istoria militară a Daciei Porolissensis. 8. Alte îndreptări în legătură cu cohors III Dacorum, Apulum 48, 327-330.
- Gudea, N., Chirilă, E. 1986. Castrul roman de pe dealul Pomăt, AMP 10, 119-126.
- Gudea, N., Lucăcel, V. 1975. Inscripții și monumente sculpturale în Muzeul de Istorie și Artă Zalău, Zalău.
- Gudea, N., Tamba, D. 2001 a. Porolissum. Un complex daco-roman la marginea de nord a Imperiului Roman (Porolissum. Ein dakisch-römischen [sic!] archäologischen [sic!] Komplex an der Grenze des Römischen Reiches) III. Despre templul zeului Iupiter Dolichenus din municipium Septimium (Über ein Iupiter-Dolichenus Heiligtum in der [sic!] municipium Septimium Porolissensium), Zalău.
- Gudea, N., Tamba, D. 2001 b. Despre statuete de marmoră reprezentând pe IOMD din templul de la Porolissum. Contribuții la arta provincială din Dacia romană, Apulum 37, 2001, 160-187.
- Gudea, N., Tamba, D. 2005. Heiligtümer und Militär in Porolissum, dans: Visy, Zs. (éd.), Limes XIX, Proceedings of the XIXth International Congress of Roman Frontier Studies held in Pécs, Hungary, September 2003, Pécs, 471-483.
- Haensch, J. 2006. Pagane Priester des Römischen Reiches im 3. Jahrhundert nach Christus, dans: de Blois, L., Funke, P., Hahn, J. (éd.), The Impact of Imperial Rome on Religions, Münster, 208-218.
- Halfmann, H. 1986. Itinera principum. Geschichte und Typologie der Kaiserreisen im Römischen Reich, Stuttgart.
- Hamdoune, C. 1999. Les auxilia externa africains des armées romaines, Montpellier.
- Hegyi, A., Lăzărescu, V., Pisz, M., Lenkey L., Pethe, M., Onaca, A., Nica, M. 2023. Geophysical Investigations within the Latus Dextrum of Porolissum Fort, Nothwestern Romania – The Layout of Roman Edifice, Heritage 6, 829-848.
- Herz, P. 1975. Untersuchungen zum Festkalender der römischen Kaiserzeit nach datierten Weih- und Ehreninschriften, Diss. Mainz.
- Herz, P. 1978. Kaiserfeste der Prinzipatszeit, ANRW II/6/2, 1135-1200.
- Hild, F. 1968. Supplementum epigraphicum zu CIL III: das pannonische Niederösterreich, Burgenland und Wien 1902-1968, Wien.
- Honcu, A. 2022. Aedes ad Danuvium. Inițiative publice și private în fenomenul edilitar din provinciile Dacia și Moesia Inferior (secolele I-III p. Chr.), Iași.
- Hügel, P. 2003. Ultimele decenii ale stăpânirii romane în Dacia, Cluj-Napoca
- IDR = Inscriptiones Daciae Romanae (Inscripțiile Daciei romane), București, Paris.
- IDR, App. I = Piso, I., Deac, D., Inscriptiones Daciae Romanae. Appendix I. Inscriptiones laterum Musei Zilahensis, Cluj-Napoca 2016.
- IDR, App. II = Piso, I., Marcu, F., Inscriptiones Daciae Romanae. Appendix I. Inscriptiones laterum Musei Zilahensis, Cluj-Napoca 2016.
- IDR, App. III = Piso, I., Ardeț, A., Timoc, C., Inscriptiones Daciae Romanae. Appendix I. Inscriptiones laterum museorm Banatus Temesiensis, Cluj-Napoca 2019.
- Isac, D. 1983. O inscripție imperială în castrul de la Gilău, EN 3, 189-195.
- Johnson, A. 1987. Römische Kastelle des 1. und 2. Jahrhunderts n. Chr. in Britannien und in den germanischen Provinzen des Römerreiches, Mainz am Rhein, 1987.
- Kovács, P. 2015. Einige Bemerkungen zum Todesdatum von Decius (AÉp 2003, 1415), AArchHung 66, 305-314.
- Królczyk, K. 2005. Tituli veteranorum. Veteraneninschriften aus den Donauprovinzen des römischen Reiches (1.- 3. Jh. n. Chr.), Poznań.
- Le Bohec, Y. 1989 a. La troisième légion Auguste, Paris.
- Le Bohec, Y. 1989 b. Les unités auxiliaires de l’armée romaine en Afrique Proconsulaire et Numidie sous le Haut Empire, Paris.
- Le Roux, P. 1982. L’armée romaine et l’organisation des provinces ibériques d’Auguste à l’invasion de 409, Paris.
- Le Roux, P. 2000. Legio VII Gemina (pia) felix, dans: Le Bohec, Y., Wolff, C., Les légions de Rome sous le Haut- Empire I, Paris, 383-396.
- Macrea, M. 1956. Inscripții de la Porolissum în Muzeul Raional Zalău, Activitatea Muzeelor 2, Cluj-Napoca.
- Macrea, M. 1957. Apărarea graniței de vest și nord-est a Daciei pe timpul împăratului Caracalla, SCIV 8/1-4, 215-251.
- Macrea, M., Protase, D., Rusu, M. 1961. Șantierul arheologic Porolissum, MCA 7, 1961, 361-390.
- Marcu, F. 2002-2003. Comments on the identity and deployment of cohortes Brittonum, AMN 39-40, 219-234.
- Marcu, F. 2009. The internal planning of Roman forts of Dacia, Cluj-Napoca.
- Marcu, F. 2025. Form and Function: Building Shape Inside the Forts of Dacia, Cluj-Napoca.
- Mastino, A. 1981. Le titolature di Caracalla e Geta attraverso le iscrizioni, Bologna.
- Matei, Al. 1980. Clădirile situate pe terasele de la Nord de castrul de pe Pomet, dans: Chirilă E., Gudea N., Matei A. V., Lucăcel V., Raport preliminar despre săpăturile de la Moigrad (1977-1979), AMP 4, 90-97.
- Matei, Al. 2003. Despre castrele romane de la Porolissum. Un nou castru din timpul lui Traian descoperit la Porolissum, AMP 25, 277-298.
- Matei, Al. V., Bajusz, I. 1997. Castrul roman de la Romita – Certiae (Das Römergrenzkastell von Romita – Certiae), Zalău.
- Matei-Popescu, F., Țentea, O. 2018. Auxilia Moesiae Superioris, Cluj-Napoca.
- Mócsy, A. 1972. Das Problem der militärischen Territorien im Donauraum, AAntHung 20, 133-168.
- Moga, V. 1972. Detașamentele legiunii a XIII-a Gemina în Dacia, Apulum 10, 151-164.
- Moga, V. 1985. Din istoria militară a Daciei romane. Legiunea XIII Gemina, Cluj-Napoca.
- Morillo, A., García-Marcos, V. Legio VII Gemina and its Flavian fortress at León, JRA 16, 2003, 275-286.
- Nemeti, S. 2004. ‘Dii patrii’ ai maurilor din Micia, Orma 1, 36-45.
- Nemeti, S. 2005. Sincretismul religios în Dacia romană, Cluj-Napoca.
- Opreanu, C. H. 2011. New approaches to the knowledge of the military tile stamps from the auxiliary forts of Dacia, EN 21, 145-159.
- Opreanu, C. H. 2013. Corrigenda Porolissensia (I). Cohors III la Porolissum, 177-189.
- Opreanu, C. H. 2015 a. A Detachment of legio VII Gemina Felix at Porolissum. When and why?, Dacia 59, 2015, 299-309.
- Opreanu, C. H. 2015 b. Caracalla and Dacia. Imperial Visit, a Reality or only Rumour? JAHA 2/2, 16-23.
- Opreanu, C. H. 2018. The Garrison of the Roman Fort at Porolissum (Dacia). The Analysis of the Tile-Stamps, OpArch 4, 365-372.
- Opreanu, C. H. 2019. A possible new auxiliary unit identification at Porolissum?, JAHA 6/4, 2019, 63-70.
- Opreanu, C. H., Lăzărescu, V.-A. 2015. A Roman frontier marketplace at Porolissum in the light of numismatic evidence, dans : C. H. Opreanu (éd.), CLIR (Corpus limitis Imperii Romani). Dacia Porolissensis (I), Porolissum, Cluj-Napoca 17-178.
- Opreanu, C. H., Lăzărescu, V.-A. 2016. The Evolution of the Settlement at Porolissum in the Light of the New Research, EN 26, 107-120.
- Opreanu, C. H., Lăzărescu, V.-A. 2020. The Roman Headquarters on the Northern Limes of Dacia: Porolissum (Jud. Sălaj/RO) in the Light of Recent Research, AKB 50/2, 225-240.
- Opreanu, C. H., Lăzărescu, V.-A., Cociș, S. I., Socaciu, S.-T. 2024, Unraveling the Roman Military presence at Optatiana/Sutor. The Evidence of the Tile-Stamps, EN 34, 165-234.
- Opreanu, C. H., Lăzărescu, V.-A., Ștefan, D. 2013. Noi cercetări la Porolissum, AnB 21, 83-106.
- Opreanu, C. H., Taloș, F. 2020. The Complex of Bel at Porolissum. A Historical and Architectural Perspective, EN 30, 101-136.
- Ota, R. 2012. De la canabele legiunii a XIII-a Gemina la municipium Sptimium Apulense, Alba Iulia.
- Petolescu, C. C. 1974. Note epigrafice (Seria a II-a), SCIVA 25/4, 595-604.
- Petolescu, C. C. 1976. Réc.: «Á. Dobó, Inscriptiones extra fines Pannoniae Daciaeque repertae ad res earundem provinciarum pertinentes4, Budapest 1975, Dacia 20, 299-301.
- Petolescu, C. C. 1977. Un consularis III Daciarum, dans: Pippidi, D. M., Popescu, Em., Epigraphica. Travaux dédiés au VIIe Congrès d’épigraphie grecque et latine (Constantza, 9-15 septembre 1977), Bucarest, 159-165.
- Petolescu, C. C. 1979. Palmyreni sagittarii qui sunt in Dacia Superiore, SCIVA 30/1, 105-109.
- Petolescu, C. C. 1980. Dacii în armata romană, RevIst 33/6, 1980, 1043-1061.
- Petolescu, C. C. 1981. Note epigrafice (V), SCIVA 32/2, 283-290.
- Petolescu, C. C. 2019. Cronica epigrafică a României (XXXVIII, 2018), SCIVA 70/1-4, 245-246.
- Petolescu, C. C. 2001. Epigrafia latină, București.
- Petolescu, C. C. 2002. Auxilia Daciae, București.
- Petolescu, C. C. 2004. Sacerdotes cohortis I sagittariorum, Drobeta 14, 2004, 38-45.
- Petolescu, C. C. 2003-2005. Cronica epigrafică a României (XXI-XXIV, 2001/2004), SCIVA 54-56, 337-396.
- Petolescu, C. C. 2006. Prêtres de Jupiter Dolichenus dans l’armée romaine de Dacie, dans: Vigourt, A., Loriot, X., Bérenger-Badel, A., Klein, B. (éd.), Pourvoir et religion dans le monde romain en hommage à Jean-Pierre Martin, Paris, 461-469.
- Petolescu, C. C. 2010. Dacia. Un mileniu de istorie, Bucarest.
- Petolescu, C. C. 2021. Armata romană din Dacia, București.
- Pflaum, H.-G. 1960-1961. Les carrières procuratoriennes équestres sous le Haut-Empire romain I-IV, Paris.
- Picard, G.-Ch. 1947. Castellum Dimmidi, Paris.
- Piso, I. 1980. Beiträge zu den Fasten Dakiens im 3. Jahrhundert, ZPE 40, 273-282.
- Piso, I. 1985. Zur Entstehung der Provinz Dacia Porolissensis, dans: Weber, E., Dobesch, G. (éd.), Römische Geschichte, Altertumskunde und Epigraphik. Festschrift für Artur Betz zur Vollendung seines 80. Lebensjahres, Wien, 471-481.
- Piso, I. 1991. Die Inschriften vom Pfaffenberg und der Bereich der canabae legionis, Tyche 6, 131-170.
- Piso, I. 1993. Fasti provinciae Daciae. Die senatorischen Amtsträger, Bonn.
- Piso, I. 1993-1994. Eine Parallele zwischen den Praetoria der Statthalter in Carnuntum und in Apulum, Carnuntum Jahrbuch, 203-209.
- Piso, I. 2000. Les légions dans la province de Dacie, dans: Le Bohec, Y., Wolff, C., Les légions de Rome sous le Haut-Empire I, Paris, 205-225.
- Piso, I. 2001. Studia Porolissensia (I). Le temple dolichénien, AMN 38, 2001, 221-237.
- Piso, I. 2005 a. An der Nordgrenze des Römischen Reiches. Ausgewählte Studien (1972-2003), Stuttgart.
- Piso, I. 2005 b. Die Cohors III Campestris in Porolissum, dans: Beutler, Fr., Hameter, W. (éd.), „Eine ganz normale Inschrift“ … und Ähnliches zum Geburtstag von Ekkehard Weber, Wien 2005, p. 325-331.
- Piso, I. 2004-2005. Studia Porolissensia (II). AMN 41-42, 2004-2005, 183-188.
- Piso, I. 2013 a. Fasti provinciae Daciae. Die ritterlichen Amtsträger, Bonn.
- Piso, I. 2013 b. Studia Porolissensia (III), AMP 35, 159-176.
- Piso, I. 2015. Les listes de centurions de Potaissa et la participation des légions daciques à la guerre parthique de Caracalla, dans: Ad fines Imperii Romani. Studia Thaddaeo Sarnowski septuagenario ab amicis, collegis discipulisque dedicata, Varsaviae, 85-91.
- Piso, I. 2016. Die rätselhafte Cohors I Augusta aus der Dacia Porolissensis, dans: Ardevan, R., Beu-Dachin, E. (éd.), Mensa rotunda epigraphica Napocensis, Cluj-Napoca, 35-46.
- Piso, I. 2018. Das verhängnisvolle Jahr 262 und die amissio Daciae, dans: L. Vagalinski, M. Raycheva, D. Boteva, N. Sharankov (éd.), Proceedings of the First International Roman and Late Antique Thrace Conference «Cities, Territories and Identities» (Plovdiv, 3rd – 7th october 2016), Sofia, 427-440.
- Piso, I. 2020. Bemerkungen zu Dexippos Vindobonensis (II), dans: Mitthof, F., Martin, G., Grusková, J. (éd.), Gothic Invasions and Roman Historiography. Beiträge einer internationalen Tagung zu den Wiener Dexipp- Fragmenten (Dexippos Vindobonensis), Wien, 3.-6. Mai 2017, Wien, 337-355.
- Piso, I. 2021 a. Die Ziegelstempel als Quelle für die Geschichte der Provinz Dakien, dans: Mitthof, F., Cenati, C., Zerbini, L. (éd.), Ad ripam fluminis Danubii. Papers of the 3rd International Conference on the Roman Danubian Provinces, (Vienna, 11th-14th November 2015), Vienne, 279-295.
- Piso, I. 2021 b. Deux inscriptions rupéstres d’Arulis sur l’Euphrate et la supposée participation de la Legio IIII Flavia Felix à l’expédition parthique de Trajan, dans: Balbuza, K., Duch, M., Kaczmarek, Z., Królczyk, K., Tatarkiewicz, A. (éd.), Antiquitas aeterna. Classical Studies Dedicated to Leszek Mrozewicz on His 70th Birthday, Wiesbaden, 339-344.
- Piso, I. 2023. Unter dem Siegel Roms, Wien, p. 295-308.
- Piso, I., Benea, D., 1984. Das Militärdiplom von Drobeta, ZPE 56, 263-295.
- Piso, I., Deac, D., 2018. Eine neue kasierliche Statuenbasis aus Buciumi und Caracallas Reise nach Dakien, dans: Sommer, C. S., Matešić, S. (éd.), Limes XXIII. Proceedings of the 23rd International Congress of Roman Frontier Studies Ingolstadt 2015, Mainz, 756-765.
- Piso, I., Deac, D., Zăgreanu, R. 2015. Epigraphica Porolissensia (I), AMP 37, 215-229.
- Piso, I., Marcu, F. 2006-2007. La cohors Augusta Ituraeorum en Dacie, AMN 43-44, 167-176.
- Piso, I., Țentea, O., 2024 a. Dionysos / Liber Pater in Palmyrene Religion, dans Forisek, P., Kovács, P., Szabó, A. (éd.), The Danubian region and the Balkans during the Roman Empire in military inscriptions, Wien, 171-186.
- Piso, I., Țentea, O., 2024 b. Les numeri Palmyrenorum, dans: Nemeti, S., Timoc, C., Alfred von Domaszewski: Latin epigraphy in the Roman Empire. Acts of the colloquium held in Timișoara in December 14th-17th 2022, Cluj- Napoca 169-182.
- Piso, I., Țentea, O., 2025. Les Palmyréniens dans la diaspora: le cas de la Dacie, dans: Sommer, M., Magnani, S., Castiello, A. (éd.), Palmyrenes Abroad. Diasporas from Rome to Mesopotamia and Beyond (= Oriens et Occidens 45), Stuttgart, 119-154.
- Piso, I., Țentea, O., 2026. Les Palmyréniens en Dacie, Turnhout.
- Popescu, M. 2004. La religion dans l’armée romaine de Dacie, Bucarest.
- Popescu, M. 2004-2005. Les troupes de Dacie et les dieux : les témoignages collectifs de piété, Pontica 37-38, 199-220.
- Popescu, M. 2006. La renaissance du culte dolichénien en Dacie à l’époque de Gordien, dans: Quet, M.-H. (éd.), La « Crise » de l’Empire romain de Marc Aurèle à Constantin. Mutations, continuités, ruptures, Paris 2006, p. 481-496.
- Protase, D. et Gaiu, C. 1999. Le camp romain et l’établissement civil d’Ilișua. Les résultats des fouilles archéologiques effectuées dans le courant des années 1978-1995, dans: Gudea, N. (éd.), Roman Frontier Studies XVII Zalău 1997. Proceedings of the XVIIth International Congress of Roman Frontier Studies, Zalău, 415-429.
- Protase, D. 1967. Legiunea IIII Flavia la nordul Dunării și apartenența Banatului și Olteniei de vest la provincia Dacia, AMN 4, 47-72.
- Protase, D., Gaiu, C., Marinescu, G. 1997. Castrul roman și așezarea civilă de la Ilișua, Bistrița.
- Rachet, M. 1970. Rome et les Berbères. Un problème militaire d’Auguste à Dioclétien, Bruxelles.
- Radnóti, A. 1944-1945. A Dáciai Limes a Meszesen (Il limes di Dacia sulla montagna Meszes), AÉrt 5-6, 137-168.
- Reuter, M. 1999. Studien zu den numeri des römischen Heeres in der Mittleren Kaiserzeit, BRGK 80, 357-569.
- Russu, I. I. 1957. Réc.: Szilágyi János, Die Besatzungen des Verteidigungssystems von Dazien une ihre Ziegelstempeln, Diss.Pann I/21, Budapest 1946, 360-363.
- Russu, I. I. 1968. Note epigrafice. Inscripții din Dacia Porolissensis, AMN 5, 451-470.
- Russu, I. I. 1969. Elementele syriene în Dacia Carpatică și rolul lor în «colonizarea» și romanizarea provinciei, AMN 6, 167-186.
- Russu, I. I. 1972. Auxilia provinciae Daciae (În legătură cu lucrarea lui J. Beneš), SCIV 23/1, 63-77.
- Russu, I. I. 1973. Dacia și Pannonia Inferior în lumina diplomelor militare din anul 123, București.
- Sanie, S. 1981. Cultele orientale în Dacia romană I. Cultele siriene și palmirene, Bucarest.
- Sanie, S. 1989. Die syrischen und palmyrenischen Kulte im römischen Dakien, ANRW II/18/2, 1165-1271
- Saxer, R. 1967. Untersuchungen zu den Vexillationen des römischen Kaiserheeres von Augustus bis Diokletian, Köln – Graz.
- Schäfer, A. 2007. Orte religiöser Kommunikation von Soldaten in der Provinz Dacia, ARG 9, 235-258.
- Schmidt Heidenreich, Ch. 2000. Hiérarchie et structures des unités palmyréniennes de l’armée romaine en Dacie, dans: Ciugudean, H., Moga, V. (éd.), Army and Urban Development in the Danubian Provinces of the Roman Empire, Alba Iulia, 293-307.
- Schmidt Heidenreich, Ch. 2016. Les unités palmyréniennes de l’armée romaine: une approche historique, dans: Wolff, C., Faure, P. (éd.), Les auxiliaires de l’armée romaine. Des alliés aux fédérés, Lyon, 223-235.
- Schulze, W. 1933. Zur Geschichte lateinischer Eigennamen, Berlin.
- Seyrig, H. 1941. = AS. Inscriptions grecques de l’agora de Palmyre, Syria 22/3-4, 1941, 223-270.
- Snyder, W. F. 1940. Public Anniversaries in the Roman Empire. The epigraphical evidence for their Observance durign the first three centuries, YClS 7, 225-317.
- Solin, H., Salomies, O. 1994. Repertorium nominum gentilium et cognominum Latinorum2, Hildesheim – Zürich – New York.
- Spaul, J. E. S. 1994. Ala2. The Auxiliary Cavalry Units of the pre-Diocletian Imperial Roman Army, Andover.
- Spaul, J. E. S. 2000. Cohors2. The Evidence for a Short History of the Auxiliary Infantry Units of the Imperial Roman Army, London.
- Speidel, M. P. 1977. A tribune of cohors III Campestris, Apulum 15, 1977, 631-633.
- Speidel, M. P. 1978. The Religion of Iuppiter Dolichenus in the Roman Army, Leiden.
- Speidel, M. P. 1984. Palmyrenian Irregulars at Koptos, BASP 21, 221-224.
- Speidel, M. P. 1992. Roman Army Studies II, Amsterdam.
- Speidel, M. P. 2005. Central Signs and the Battle Order of the Legions, ZPE 154, 286-292.
- Spitzlberger, G. 1968. Die römischen Ziegelstempel aus dem südlichen Teil der Provinz Raetien, SJb 25, 65-184.
- Starcky, J. 1949. Inventaire des inscriptions de Palmyre X. L’Agora, Damas.
- Stein, A. 1944. Die Reichsbeamten von Dazien, Budapest.
- Stein, A. 1945, Dacien nach dem Bruderkrieg im Hause des Severus (tiré à part de ACMIT 5), Sibiu.
- Strobel, K. 1984. Untersuchungen zu den Dakerkriegen Trajans: Studien zur Geschichte des mittleren und unteren Donauraumes in der Hohen Kaiserzeit (= Antiquitas I/33), Bonn.
- Szabó, Á. 2007. Daciai papság, Budapest.
- Szilágyi, J. 1943. Dácia nyugati határának első védelmi vonala és helyőségei, Közlemények (Kolozsvár) III/1, 88-98.
- Szilágyi, J. 1946. Die Besatzungen des Verteidigungssystems von Dazien und ihre Ziegelstempel (= Diss. Pann. II/21), Budapest.
- Torma, C. 1879. Neue Inschriften aus Dacien, AEM 3, 86-122.
- Tóth, E. 1978. Porolissum. Das Castellum in Moigrad. Ausgrabungen von A. Radnóti, 1943, Budapest.
- Țentea, O. 2004. Cohors I Ituraeorum sagittariorum equitata milliaria, dans: Ruscu, L., Ciongradi, C., Ardevan, R., Roman, C., Găzdac, C. (éd.), Orbis Antiquus. Studia in honorem Ioannis Pisonis, Cluj-Napoca, 806-815.
- Țentea, O. 2012. Ex Oriente ad Danubium: the Syrian units on the Danube frontier of the Roman Empire, Cluj- Napoca.
- Țentea, O., Matei-Popescu, F. 2002-2003. Alae et cohortes Daciae et Moesiae. A review and updating of J. Spaul’s Ala2 and Cohors2, AMN 39-40, 259-296.
- Țentea, O., Matei-Popescu, F. 2016. Cohors I milliaria Ituraeorum. A new approach, dans: Sharankov, N., Slavova, M. (éd.), Monuments and Texts in Antiquity and Beyond. Essays for the Centenary of Georgi Mihailov (= Studia classica Serdicensia 5), Sofia,
- Țentea, O., Matei-Popescu, F. et Timoc, C. 2023. Castrele romane din sud-vestul Daciei: o trecere în revistă și o actualizare, CA 30/2, 763-804.
- Uzunaslan, A. 2016. The Honouring of the Legio Chief Physician L. Hortensius Paulinus, Belleten 80/289, 719- 740.
- Vittinghoff, F. 1971. Die rechtliche Stellung der canabae legionis und die Herkunftsangabe castris, Chiron 1, 299- 318.
- Vittinghoff, F. 1994. Civitas Romana. Stadt und politisch-soziale Integration im Imperium Romanum der Kaiserzeit, Stuttgart.
- Vorbeck, E. 1980. Militärinschriften aus Carnuntum, Wien.
- Wagner, W. 1938. Die Dislokation der römischen Auxiliarformationen in den Provinzen Noricum, Pannonien, Moesien und Dakien von Augustus bis Gallienus, Berlin.
- Zahariade, M. 1977. Addenda et corrigenda, SCIVA 28/2, 261-265.
- Zăgreanu, R. 2016. Votive statue bases and votive altars from Porolissum, AMN 53, 2016, p. 203-248
- Zimmer, G. 1989. Locus datus decreto decurionum, München.

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License